مواعظ – جلد دوم: سلسله مباحث اخلاقی مرحوم آیت الله حق شناس

معرفی کتاب مواعظ جلد دوم

کتاب مواعظ جلد دوم دومین جلد از مجموعه مباحث اخلاقی آیت‌الله عبدالکریم حق‌شناس است که توسط استاد محمدعلی جاودان، از شاگردان ایشان، گردآوری و تدوین شده است. این مجموعه بر اساس سخنرانی‌های اخلاقی آیت‌الله حق‌شناس در سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ شمسی شکل گرفته است؛ جلساتی که غالباً ظهرهای دوشنبه و چهارشنبه و شب‌های شنبه در مسجد امین‌الدوله برگزار می‌شد.

استاد محمدعلی جاودان برای تدوین این اثر از یادداشت‌ها و فایل‌های صوتی سخنرانی‌های آیت‌الله حق‌شناس استفاده کرده و تلاش داشته است متن تدوین‌شده تا حد امکان به مطالب بیان‌شده در جلسات نزدیک باشد.

جلد دوم مواعظ، مطالب جلسه سی‌ویکم تا جلسه شصتم این سلسله مباحث اخلاقی را در بر می‌گیرد. تربیت و تزکیه نفس، مشارطه، مراقبه و محاسبه، بیماری‌ها و فضایل اخلاقی، شرح احادیث، عبادات و برخی مباحث اعتقادی از موضوعات مطرح‌شده در این جلد هستند.

اهمیت اخلاق و تربیت نفس

یکی از موضوعات محوری کتاب مواعظ جلد دوم، اهمیت اخلاق و تربیت نفس در اسلام است. در این مباحث، تربیت نفس به معنای تهذیب و تزکیه نفس از خصلت‌های ناپسند و آراستن آن به خصلت‌های پسندیده مطرح می‌شود.

بر اساس مطالب کتاب، تربیت نفس از اهداف اساسی اسلام است و برای رسیدن انسان به فلاح و رستگاری ضرورت دارد.

در همین زمینه، حالات مختلف نفس نیز مورد توجه قرار می‌گیرند و از نفس اماره، نفس لوامه، نفس ملهمه و نفس مطمئنه سخن گفته می‌شود.

مشارطه، مراقبه و محاسبه نفس

بخشی از مباحث کتاب به سه موضوع مشارطه، مراقبه و محاسبه اختصاص دارد که در مسیر تربیت نفس مورد توجه قرار گرفته‌اند.

در توضیح مشارطه، انسان با نفس خود شرط می‌کند که از حدود الهی فراتر نرود و خواسته‌هایی را که با اوامر الهی تعارض دارند، دنبال نکند.

مراقبه نیز به مراقبت بر یاد خدا، کنترل هیجان‌های نفس و پایبندی عملی به شرط‌هایی مربوط می‌شود که انسان برای خود در نظر گرفته است.

در مرحله محاسبه، انسان اعمال خود را بررسی می‌کند و از نفس خویش حساب می‌کشد. در کتاب، محاسبه بعد از هر عمل، محاسبه روزانه و محاسبه در مقاطع مختلف عمر مطرح شده است.

بیماری‌های اخلاقی و راه پاکسازی قلب

یکی دیگر از محورهای مواعظ آیت‌الله حق‌شناس، شناخت بیماری‌های روحی و اخلاقی و راه مقابله با آن‌هاست.

در جلد دوم، موضوعاتی مانند حسد، کبر، غرور، حرص و غفلت مورد توجه قرار گرفته‌اند. در کنار شناخت این صفات، توصیه‌های عملی برای پاکسازی قلب و روح نیز مطرح می‌شوند.

همچنین کتاب به بررسی عواملی می‌پردازد که بر اخلاق و رفتار انسان تأثیر می‌گذارند. این مباحث در امتداد موضوع اصلی تربیت نفس قرار دارند و به شناخت و اصلاح صفات درونی انسان مربوط می‌شوند.

فضایل اخلاقی در مواعظ آیت‌الله حق‌شناس

در کنار بررسی رذایل اخلاقی، بخش دیگری از مطالب کتاب به فضایل اخلاقی اختصاص یافته است.

صدق، ادب، شکر، توکل و تقوا از جمله صفاتی هستند که در این سلسله مباحث مورد توجه قرار گرفته‌اند.

در این بخش، مسیر تربیت اخلاقی تنها به کنار گذاشتن صفات ناپسند محدود نمی‌شود؛ بلکه کسب و تقویت خصلت‌های اخلاقی پسندیده نیز بخشی از تزکیه و تربیت نفس معرفی می‌شود.

شرح احادیث اخلاقی اهل‌بیت (ع)

یکی از موضوعات کتاب مواعظ جلد دوم، شرح احادیث اخلاقی از معصومین علیهم‌السلام است.

آیت‌الله حق‌شناس در ضمن مباحث خود از احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام برای توضیح مسائل اخلاقی و تربیتی استفاده کرده‌اند و موضوعات مربوط به تزکیه نفس و رفتار انسان را در ارتباط با این آموزه‌ها مطرح می‌کنند.

همچنین در توضیح نتیجه تربیت و تزکیه نفس، به آیات قرآن کریم استناد می‌شود؛ از جمله آیه «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا» که رستگاری را با تزکیه نفس پیوند می‌دهد.

عبادات و تکالیف دینی

مطالب جلد دوم مواعظ تنها به مباحث اخلاق فردی محدود نمی‌شوند و موضوعاتی مرتبط با عبادات و تکالیف دینی را نیز در بر می‌گیرند.

در این جلسات بر اهمیت نماز، روزه، زکات، خمس، حج، جهاد و ولایت تأکید شده است.

به این ترتیب، مباحث تربیت نفس در کنار بخشی از وظایف و اعمال دینی مطرح می‌شوند و مجموعه‌ای از موضوعات اخلاقی، عبادی و تربیتی را شکل می‌دهند.

مباحث اعتقادی در کتاب مواعظ جلد دوم

بخشی از جلسات گردآوری‌شده در این جلد به موضوعات اعتقادی اختصاص دارند.

ایمان، جبر و اختیار، قضا و قدر، معاد، شفاعت، علم غیب، امامت و مهدویت از جمله مفاهیمی هستند که در کتاب درباره آن‌ها سخن گفته شده است.

بنابراین مخاطب در کنار مباحث اخلاقی و عملی، با مجموعه‌ای از مباحث اعتقادی مطرح‌شده در سخنرانی‌های آیت‌الله حق‌شناس نیز روبه‌رو می‌شود.

مسئولیت روحانیت و طلاب

از دیگر موضوعات مطرح‌شده در این جلد، اهداف و مسئولیت‌های روحانیت و طلاب است.

این موضوع در کنار مباحث اخلاقی، عبادی و اعتقادی کتاب قرار گرفته و بخشی از محتوای جلسات سی‌ویکم تا شصتم سخنرانی‌های آیت‌الله حق‌شناس را تشکیل می‌دهد.

کتاب مواعظ جلد دوم برای چه کسانی مناسب است؟

مطالعه کتاب مواعظ جلد دوم آیت‌الله حق‌شناس برای علاقه‌مندان به اخلاق اسلامی، تهذیب و تربیت نفس و معارف دینی مناسب است.

همچنین کسانی که به مباحثی مانند مشارطه، مراقبه و محاسبه نفس، شناخت رذایل و فضایل اخلاقی، شرح احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام و مباحث اعتقادی علاقه دارند، می‌توانند از مطالب این جلد استفاده کنند.

این کتاب به‌ویژه برای مخاطبانی که مطالعه مجموعه مواعظ آیت‌الله حق‌شناس را از جلد نخست آغاز کرده‌اند، ادامه این سلسله مباحث را از جلسه سی‌ویکم تا جلسه شصتم در اختیار می‌گذارد.